Drugi z trzech wariantów spektaklu, którego celem była wszechstronna demonstracja oryginalnej metody teatru wizualnego AR. Esej stanowił, podejmowaną zazwyczaj co siedem, dziesięć lat próbę samooceny grupy twórczej jako podmiotu zbiorowej świadomości i wrażliwości. Wyniki wieloletnich doświadczeń zespołu AR w tworzeniu specyficznego języka teatru były sytuowane w kolejnych wersjach Eseju w zupełnie nowych kontekstach. Stanowiły dynamiczny ciąg obrazów odnoszących się zarówno do doświadczeń sztuki, jak i sposobów przeżywania sytuacji społecznych.
W spektaklu Esej II, który został pokazany w 1999 roku, świat – społeczeństwo śniło swój pośpieszny sen. Nabiera on w takim samym stopniu wartości moralitetu odniesionego do dramatycznych doświadczeń przeszłości, jak i proroctwa kolejnej próby spoistości społecznych więzi.
Realizacja: Janusz Bałdyga, Jolanta Krukowska, Wojciech Krukowski (reżyseria), Cezary Marczak, Zbigniew Olkiewicz, Jarosław Żwirblis i Jan Pieniążek (realizacja techniczna), Krzysztof Żwirblis.
Inne warianty Eseju: 1995 – Esej I, 2005 – Esej III.
