Pierwszy z serii trzech wariantów spektaklu, pokazany w lutym 1995 roku, którego celem była wszechstronna demonstracja oryginalnej metody teatru wizualnego AR. Esej stanowił, podejmowaną zazwyczaj co siedem, dziesięć lat, próbę samooceny grupy twórczej jako podmiotu zbiorowej świadomości i wrażliwości. Wyniki wieloletnich doświadczeń zespołu AR w tworzeniu specyficznego języka teatru były sytuowane w kolejnych wersjach Eseju w zupełnie nowych kontekstach. Stanowiły dynamiczny ciąg obrazów odnoszących się zarówno do doświadczeń sztuki, jak i sposobów przeżywania sytuacji społecznych.
Kolejno przedstawione syntetyczne znaki teatralne interpretowały znamienne etapy najnowszej historii społeczeństwa, nie tracąc wartości uniwersalnego komentarza do jego współczesnych dziejów. Na przykładzie ciągów przedstawionych scen widz mógł odbierać, poza własną interpretacją akcji, również znaczenia z właściwych współczesnej sztuce komunikacji praktyk: teatru codzienności, języka gestu, znaku plastycznego i akcji plastycznej, improwizacji grupowej.
Indywidualne wyznania uczestników tej gry wynikały nie tylko z racjonalnego osądu rzeczywistości, ale również z nastroju chwili, z przebiegu zmieniającego się ciągu skojarzeń. Towarzyszący poszczególnym partiom spektaklu mówiony komentarz przybierał postać refleksji, zarówno wobec społeczno-politycznego tła akcji, jak i właściwych AR sposobów budowania komunikatu artystycznego.
Realizacja: Janusz Bałdyga, Jolanta Krukowska, Wojciech Krukowski (reżyseria), Cezary Marczak, Zbigniew Olkiewicz, Jarosław Żwirblis i Jan Pieniążek (realizacja techniczna), Krzysztof Żwirblis.
Prezentacje:
luty 1995 – w ramach projektu Tratwa w Ostródzie,
marzec 1995 – Krakowskie Reminiscencje Teatralne
Kolejne warianty Eseju: 1999 – Esej II, 2005 – Esej III